Czym jest trauma?
Z określeniem “trauma” coraz częściej spotykamy się w codziennych rozmowach i social mediach, przez co nabrało dość szerokiego, potocznego znaczenia. W praktyce klinicznej ma jednak dość jasną definicję – to reakcja na wydarzenie, którego nasz organizm nie potrafi prawidłowo przetworzyć – poznawczo i emocjonalnie „strawić”. Trauma psychiczna ma również odzwierciedlenie w neurofi zjologii człowieka. W pewnym uproszczeniu oznacza niewygaszoną reakcję organizmu (układu nerwowego), na zagrożenie, które już minęło. Takie zaburzenie w działaniu wewnętrznego “detektora zagrożeń” może skutkować zaburzeniami potraumatycznymi.
Traumę psychiczną może wywołać zdarzenie lub seria zdarzeń, postrzeganych jako poważne zagrożenie życia- własnego lub osoby bliskiej. I choć wszyscy jesteśmy narażeni na takie zdarzenia, to nie każde (i nie u każdego) stanie się traumatyczne – zależy to m. in. od uwarunkowań neurobiologicznych, społecznych i charakteru zdarzenia. Jeśli natomiast zdarzenie stanie się traumą,
Czym jest PTSD?
PTSD, czyli zespół stresu pourazowego, może rozwinąć się po doświadczeniu, byciu świadkiem lub dowiedzeniu się o zdarzeniu “wiążącym się ze śmiercią lub grożącym śmiercią, poważnym urazem albo przemocą seksualną”. Należy odróżnić je od ostrej reakcji stresowej, czyli naturalnej, przejściowej odpowiedzi organizmu w okresie od 3 dni do 1 miesiąca od zdarzenia – objawy mogą być podobne, ale ustępują samoistnie. Jeśli utrzymują się ponad miesiąc po traumie, zaburzają funkcjonowanie i spełniają kryteria diagnostyczne (omówione poniżej), rozpoznaje się PTSD. Warto zaznaczyć, że PTSD może rozwinąć się także w postaci opóźnionej – objawy mogą pojawić się po miesiącach, a nawet latach, zwłaszcza jeśli wczesna reakcja stresowa została stłumiona.
Najczęstsze przyczyny traumy i PTSD
Do najczęstszych przyczyn traumy należą: wypadki komunikacyjne, przemoc fi zyczna i seksualna, doświadczenia wojenne, katastrofy naturalne, nagła śmierć bliskiej osoby, traumatyczne doświadczenia medyczne, przemoc emocjonalna, zaniedbanie w dzieciństwie oraz przewlekły stres. Badanie WHO, przeprowadzone na blisko 69 tysiącach respondentów w 24 krajach pokazało, że ponad 70% ludzi na świecie doświadcza w ciągu życia co
najmniej jednego zdarzenia potencjalnie traumatycznego, a prawie jedna trzecia – 4 lub więcej.
Zdarzenia traumatyczne można podzielić na trzy kategorie:
● traumę pojedynczą, związaną z jednorazowym, ekstremalnym doświadczeniem (np. wypadki, katastrofy naturalne) – TYP I;
● traumę złożoną (często relacyjną / wczesnodziecięcą) – związaną z powtarzającymi się wydarzeniami (często występującymi w bliskiej relacji/ w dzieciństwie) – TYP II;
● traumę zastępczą – związaną z pośrednim doświadczeniem zdarzenia traumatycznego (np. u ratowników medycznych, osób pracujących z ofi arami traumy) – TYP III.
O ile pojedyncze zdarzenia częściej prowadzą do rozwoju klasycznego PTSD, to powtarzające się, wczesnodziecięce i/lub relacyjne doświadczenia traumatyczne mogą skutkować głębszym, bardziej złożonym zaburzeniem – cPTSD (complex PTSD). W klasyfi kacji ICD-11 uznano cPTSD za odrębną jednostkę kliniczną, ze względu na odmienność w symptomach obu zaburzeń.
Objawy PTSD - dorośli i dzieci
Objawy PTSD dzielą się na cztery grupy.
1. Ponowne przeżywanie – fl ashbacki (nagłe, żywe odtwarzanie zdarzenia), koszmary senne, natrętne wspomnienia oraz silne reakcje emocjonalne i fi zjologiczne na bodźce kojarzące się z traumą.
2. Unikanie ludzi, miejsc, rozmów i wspomnień związanych ze zdarzeniem
3. Nadmierne pobudzenie – drażliwość, problemy ze snem, nadmierna czujność, wybuchy złości, trudności z koncentracją.
4. Negatywne zmiany myślenia i emocji – poczucie winy i wstydu, odrętwienie emocjonalne, trudność w odczuwaniu radości oraz pesymistyczne przekonania o sobie i świecie.
Według ICD-11 cPTSD dodatkowo obejmuje trzy grupy objawów tzw. zaburzeń organizacji JA:
● trudności w regulacji emocji (np. gwałtowne reakcje na drobne stresory lub odrętwienie),
● negatywne przekonania o sobie jako bezwartościowym, pokonanym lub pełnym winy,
● oraz trudności w utrzymywaniu bliskich relacji
Dodatkowo obraz kliniczny u dzieci różni się od tego u dorosłych. Dzieci wyrażają traumę często poprzez zachowanie, gdyż nie zawsze potrafi ą nazwać to, co czują. Możemy obserwować m. in. koszmary senne, zabawę odtwarzającą traumatyczne wydarzenie,
agresję, wycofanie, problemy szkolne, trudności emocjonalne oraz tzw. regres rozwojowy (np. powrót do moczenia nocnego, cofnięcie się w rozwoju mowy), choć to ostatnie zjawisko pozostaje w literaturze słabo zdefi niowane i wymaga dalszych badań.
Jak trauma wpływa na organizm?
Trauma nie pozostaje „tylko w głowie” – ma wymierne konsekwencje dla całego organizmu. W zdrowej reakcji na stres m. in. zwiększa się aktywność ciał migdałowatych, które są elementem szerszej sieci wykrywania zagrożeń w mózgu. Ta sieć uruchamia “alarm”: oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) uwalnia kortyzol, a układ współczulny noradrenalinę i adrenalinę, przygotowując organizm do obrony. U większości osób reakcja ta wygasa, gdy zagrożenie mija. W PTSD jednak układ współczulny pozostaje chronicznie nadmiernie pobudzony, a oś HPA rozregulowana. “Niewygaszona” reakcja stresowa wiąże się z objawami somatycznymi takimi jak:
● Chroniczne napięcie mięśniowe (zaciśnięta szczęka, napięte kark i barki);
● Problemy żołądkowo-jelitowe (związane z zaburzeniem komunikacji osi jelitowo-mózgowej i pojawieniem się stanu zapalnego, który jest kolejnym “stresorem” wewnętrznym organizmu);
● Bóle głowy i przewlekłe zmęczenie (związane z trudnościami ze snem).
Jak wygląda diagnoza PTSD?
Diagnoza PTSD – dokonywana przez psychologa, psychoterapeutę lub psychotraumatologa – ma umożliwić dobór odpowiednich narzędzi i celów terapeutycznych oraz wspierać w rozumieniu funkcjonowania pacjenta. Opiera się na pogłębionym wywiadzie psychologicznym, uwzględniającym historię zdarzenia oraz objawy opisane wcześniej, wyznaczone przez międzynarodowe klasyfi kacje DSM-5-TR i ICD-11.
Rzetelna diagnoza wymaga doświadczenia klinicznego oraz powinna różnicować PTSD od innych zaburzeń. Należy zwrócić uwagę na podobieństwo jego objawów do depresji, zaburzeń lękowych, OCD, ADHD i zaburzeń adaptacyjnych. Kluczowe jest ustalenie, czy objawy są bezpośrednio związane z przebytą traumą oraz czy występują symptomy charakterystyczne dla PTSD (ponowne przeżywanie wydarzenia, unikanie, poczucie zagrożenia). Może okazać się, że PTSD
Leczenie PTSD - terapia czy leki?
Podstawą leczenia PTSD jest psychoterapia. Metaanalizy pokazują podobną skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej ukierunkowanej na traumę(TF-CBT), terapii ekspozycyjnej oraz EMDR. Terapii traumy relacyjnej, różni się od terapii klasycznego PTSD, gdyż ma nie tylko wyciszyć objawy, ale też przywrócić zdolność do regulacji emocji, budowania relacji
oraz pomagać w odnalezieniu sensu istnienia. Przy traumie złożonej stosuje się elementy terapii schematów oraz ACT, a przed pracą z samą traumą – terapię stabilizacyjną, budującą poczucie bezpieczeństwa.
Wdrożenie farmakoterapii, według wytycznych NICE, można rozważyć u dorosłych z rozpoznanym PTSD, jeśli pacjent preferuje leczenie farmakologiczne, choć ogólnie nie jest to zalecane. W leczeniu stosuje się wenlafaksynę lub leki z grupy SSRI, np. sertraliny, które mają zmniejszać nadreaktywność układu nerwowego. W przypadku występowania ciężkich, dezorganizujących objawów (np. psychotycznych), które nie reagują na inne metody leczenia, można rozważyć dołączenie leku przeciwpsychotycznego. Zawsze jednak leczenie farmakologiczne powinno być prowadzone i regularnie monitorowane przez specjalistę. W przypadku dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia NICE nie zaleca stosowania farmakoterapii.
Na czym polega terapia EMDR?
EMDR (odczulanie i przetwarzanie za pomocą ruchu gałek ocznych) to metoda terapii traumy, w której pacjent przywołuje trudne wspomnienie podczas serii kierowanych ruchów gałek ocznych lub innej stymulacji bilateralnej (aktywującej naprzemiennie lewą i prawą półkulę) np. tapping, dźwięki naprzemienne. Terapia przebiega według ustalonego protokołu, a liczba sesji zależy od złożoności traumy.
Skuteczność kliniczna EMDR jest dobrze udokumentowana metaanalizami i potwierdzona rekomendacjami WHO, NICE oraz Międzynarodowego Towarzystwa Badań nad Stresem Traumatycznym. Jest jedną z metod pierwszego wyboru w leczeniu PTSD – inaczej jest tylko w przypadku osób z aktywnym uzależnieniem, brakiem stabilizacji emocjonalnej czy nasilonymi objawami dysocjacyjnymi. Wtedy terapeuci zalecają najpierw etap pracy stabilizacyjnej.
Mimo potwierdzonej skuteczności, mechanizm działania EMDR, a zwłaszcza rola samych ruchów gałek ocznych, od lat jest przedmiotem dyskusji naukowej. Wiodąca obecnie teoria mówi o roli obciążenia pamięci roboczej podczas jednoczesnego przywoływania wspomnienia. W uproszczeniu: jeśli odpowiednio obciążymy pamięć roboczą konkurencyjnym zadaniem (w czasie przypominania traumatycznego wspomnienia), to żywość i emocjonalność wspomnienia maleje. Nie jest jednak rozstrzygnięte, jak do tego dochodzi oraz czy ruchy oczu mają specyfi czne pozytywne działanie, którego nie da się uzyskać innymi zadaniami.
Czy z traumy można wyzdrowieć?
Trauma może prowadzić do długotrwałych zmian w funkcjonowaniu układów odpowiedzialnych za stres, uwagę, pamięć i regulację emocji, ale mózg jest układem dynamicznym. Dzięki neuroplastyczności – reorganizacji struktury i funkcji w odpowiedzi na nowe doświadczenia – możliwy jest powrót do optymalnego poziomu funkcjonowania. U
wielu osób objawy po traumie z czasem znacząco się zmniejszają lub całkowicie ustępują, a u osób, u których rozwinął się PTSD, istnieją skuteczne metody leczenia prowadzące do istotnej poprawy, a często do pełnej remisji.
Nie można jednak zagwarantować pełnego i trwałego ustąpienia objawów u każdej osoby. Powrót do satysfakcjonującego życia zależy od szybkości udzielenia wsparcia (im wcześniej tym lepiej), od rodzaju traumy, zasobów fi zycznych i psychicznych jednostki. Kluczowe dla zdrowienia jest również zbudowanie poczucia bezpieczeństwa w relacji terapeutycznej i środowisku codziennym.
Kiedy zgłosić się do psychologa?
Warto rozważyć konsultację ze specjalistą, gdy objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc, nasilają się zamiast ustępować, utrudniają pracę lub relacje, pojawiają się napady lęku, koszmary senne lub fl ashbacki, a także narastające unikanie pewnych sytuacji czy poczucie emocjonalnego odrętwienia.
Trauma i PTSD to problemy, z którymi nie trzeba mierzyć się w pojedynkę. Współczesna psychologia i psychiatria dysponują dobrze przebadanymi metodami leczenia – od TF-CBT, przez EMDR, po wspierającą farmakoterapię. Jeśli rozpoznajesz u siebie lub bliskiej osoby opisane wyżej objawy, warto umówić się na konsultację.
FAQ
Czy PTSD może pojawić się po wielu miesiącach od traumy? Tak, choć rzadziej – u większości objawy pojawiają się w ciągu pierwszych trzech miesięcy (PTSD o opóźnionym początku).
Czy każdy po traumie rozwija PTSD? Nie. Zależy to od rodzaju i nasilenia doświadczenia, wcześniejszych doświadczeń, a także od stanu psychicznego, poczucia bezpieczeństwa oraz dostępnego wsparcia społecznego.
Ile trwa terapia EMDR? Zależy od złożoności traumy – pojedyncze zdarzenie to zwykle kilka do kilkunastu sesji, trauma złożona wymaga dłuższego procesu poprzedzonego stabilizacją.
Czy EMDR jest bezpieczne? Tak, jest rekomendowana przez WHO i liczne towarzystwa naukowe jako podstawowa metoda leczenia PTSD.
Czy PTSD można całkowicie wyleczyć? U wielu osób objawy ustępują całkowicie dzięki leczeniu, choć u części osób choroba ma przebieg przewlekły.
Jak odróżnić traumę od PTSD? Trauma to doświadczenie i towarzysząca mu reakcja emocjonalna. PTSD to zaburzenie, które może się rozwinąć, gdy objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc.
Czy dzieci również mogą mieć PTSD? Tak, choć często w innej postaci niż u dorosłych – z regresem rozwojowym, zabawą odtwarzającą traumę czy agresją.
Czy leki wystarczą do leczenia PTSD? Mogą zmniejszać nasilenie objawów, ale ich skuteczność jest umiarkowana – traktuje się je jako uzupełnienie psychoterapii, nie jej substytut.
Bibliografia:
Alameddine, A. (2025). Developmental regression associated with PTSD in children: A poorly defi ned and understudied phenomenon. Scandinavian Journal of Child and Adolescent Psychiatry and Psychology, 13(1), 54–56. https://doi.org/10.2478/sjcapp-2025-0006
Bisson, J. I., Roberts, N. P., Andrew, M., Cooper, R., & Lewis, C. (2013). Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013(12), CD003388. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003388.pub4
Brewin, C. R., Andrews, B., & Valentine, J. D. (2000). Meta-analysis of risk factors for posttraumatic stress disorder in trauma-exposed adults. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 68(5), 748–766. https://doi.org/10.1037/0022-006X.68.5.748
Cloitre, M. (2021). Complex PTSD: Assessment and treatment. European Journal of Psychotraumatology, 12(sup1). https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1866423
Draczyńska, D. (2024). Relational trauma. Psychiatria Polska, 58(3), 529–539. https://doi.org/10.12740/PP/OnlineFirst/156722
Hinojosa, C. A., George, G. C., & Ben-Zion, Z. (2024). Neuroimaging of posttraumatic stress disorder in adults and youth: Progress over the last decade on three leading questions of the fi eld. Molecular Psychiatry, 29, 3223–3244. https://doi.org/10.1038/s41380-024-02558-w
Holtzheimer, P., & Montaño, M. (2023). Clinician’s guide to medications for PTSD. National Center for PTSD, U.S. Department of Veterans Aff airs.
Maercker, A., Brewin, C. R., Bryant, R. A., Cloitre, M., Reed, G. M., van Ommeren, M., Humayun, A., Jones, L. M., Kagee, A., Llosa, A. E., Rousseau, C., Somasundaram, D. J., Souza, R., Suzuki, Y., Weissbecker, I., Wessely, S. C., First, M. B., & Saxena, S. (2013). Proposals for mental disorders specifi cally associated with stress in the International Classifi cation of Diseases-11. The Lancet, 381(9878), 1683–1685. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)62191-6
Manthey, A., Sierk, A., Brakemeier, E.-L., Walter, H., & Daniels, J. K. (2021). Does trauma-focused psychotherapy change the brain? A systematic review of neural correlates of therapeutic gains in PTSD. European Journal of Psychotraumatology, 12(1), 1929025. https://doi.org/10.1080/20008198.2021.1929025
Marano, G., Lo Giudice, L., Specogna, E., Chisari, L., Brisi, C., Traversi, G., Mazza, O., & Mazza, M. (2026). From dysbiosis to distress: The gut-brain connection in trauma-related disorders. Nutrients, 18(3), 530. https://doi.org/10.3390/nu18030530
Mavranezouli, I., Megnin-Viggars, O., Daly, C., et al. (2020). Psychological treatments for post-traumatic stress disorder in adults: A network meta-analysis. Psychological Medicine, 50(4), 542–555. https://doi.org/10.1017/S0033291720000070
NICE. (2018). Post-traumatic stress disorder (NG116): Recommendations.
Pan, J., Lin, S., Qian, Q., Fu, S., & Liu, X. (2025). Gut-brain axis in post-traumatic stress disorder: Microbial-mediated mechanisms and new therapeutic approaches—A narrative review. Frontiers in Pharmacology, 16, 1621678. https://doi.org/10.3389/fphar.2025.1621678
World Health Organization. (2023). Post-traumatic stress disorder (PTSD): Psychological interventions—Adults. WHO mhGAP.
Yunitri, N., Chu, H., Kang, X. L., Wiratama, B. S., Lee, T. Y., Chang, L. F., Liu, D., Kustanti, C. Y., Chiang, K. J., Chen, R., Tseng, P., & Chou, K. R. (2023). Comparative eff ectiveness of psychotherapies in adults with posttraumatic stress disorder: A network meta-analysis of randomised controlled trials. Psychological Medicine, 53(13), 6376–6388. https://doi.org/10.1017/S0033291722003737
Zalta, A. K., Tirone, V., Orlowska, D., Blais, R. K., Lofgreen, A., Klassen, B., Held, P., Stevens, N. R., Adkins, E., & Dent, A. L. (2021). Examining moderators of the relationship between social support and self-reported PTSD symptoms: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 147(1), 33–54. https://doi.org/10.1037/bul0000316
O autorze
mgr Weronika Niecielecka to doświadczony psycholog i psychoterapeuta. Wspiera pacjentów zmagających się z kryzysami w relacji, którzy doświadczają takich trudności jak samotność w związku czy nieefektywna komunikacja.
Kontakt: +48 797 404 763 · kontakt@urbannclinic.pl